Net sıfır nedir

Geçtiğimiz günlerde Suudi Arabistan veliaht prensi Muhammed Bin Salman (MBS) 2060 net sıfır emisyon hedefini açıkladı. İşin ilginç yanı, bunun yanında petrol üretmeye devam edecek. Bu nasıl bir net sıfır oluyor? MBS'in kurnaz planını yorumlamak için şu net sıfır işini iyice anlayalım.


Net Sıfıra yarışta kısayol arayışları

Küresel ısınmanın önüne geçebilmek için bildiğiniz üzere sera gazı salınımını azaltmamız gerekiyor. Hatta artık azaltmak da yetmiyor. Sıfırlamamız gerekiyor. Hemen altın kuralı hatırlayalım:


-Küresel ısınmayı 2100 itibariyle endüstriyel seviyenin 1.5 C altında tutmak gerekiyor (2015'te Paris Anlaşması'nda bütün katılımcılar kabul etti. 1.5 C mümkün olmazsa maksimum 2.0 C (1.5 C eşiğini her türlü geçeceğimizi aslında biliyoruz - detaylar için IPCC 6. Raporuna). Bunu sağlamak için 2050 itibariyle sera gazı notr seviyesine ulaşmak gerekiyor.

  • Sera gazı bildiğimiz üzere karbon metan gibi gazlardan oluşan ve atmosferde ısı tutabilen gazlar. Sera gazlarının atmosferde çok artması nedeniyle güneş ışınları tutunup yeryüzünün ısınmasına yol açıyor.

Hiç birşey olmamış (2021 yazında Akdeniz yangınları yaşanmamış) gibi davranırsak eski tas eski hamam (business as usual) senaryoda Swiss RE'ye göre 2050 itibariyle küresel sıcaklık 3.2 derece artacak ve küresel toplam gayri safi yurtiçi hasıla %20 azalacak.


Net Sıfır yarışı


2020'de yapılması planlanan ama pandemi nedeniyle ertelenen (zaman kazanan) Cop26'ya hazırlık vakti gelmişken ülkelerin 2017'de sundukları NDC'ler ile (Niyet Edilen Ulusal Olarak Belirlenmiş Katkı) Paris Anlaşması hedefine ulaşamayacaklarını gösterdi. 1.5 kuralı için 2030'a kadar sera gazı salınımını (2010'a oranla) %45 azaltmak gerektiği anlaşıldı. Ve 2050 itibariyle net sıfır. Bundan dolayı bir çok ülke net sıfır hedeflerini açıklamaya başladı. Ve Race to Zero- yani Sıfıra Yarış başladı.


Üç büyüklerin hedefleri

Çin Amerika ve Avrupa Birliği net sıfıra ulaşırsa global emisyonun yarısını çözmüş oluyoruz

  1. Avrupa Birliği 2030'da 55% azaltım ve 2050'de net sıfır,

  2. Amerika 2030'da 50% azaltım ve 2050'de net sıfır,

  3. Çin 2060'da net sıfır.

Kasım ayı itibariyle 140 ülke net sıfır hedefini açıkladı. Bu dünyadaki sera gazı salınımının %90'ını kapsıyor. E tamam süper yeter kurtulduk! mu?


Türkiye yarışa yeni katıldı- 2053'te net sıfır olacağız! Climate Action Tracker'a göre Türkiye'nin notu 'kritik derecede yetersiz'.


Peki işin can alıcı yerine gelelim. Ne bu NET olayı? Niye mutlak sıfır değil?


Ülkelerin birbirinden farklı iklim uyum süreçleri olması nedeniyle mutlak sıfıra 2050 takviminde ulaşmamız mümkün gözükmüyor. Bazı ülkeler belki mutlak sıfıra ulaşacaktır. Ama iklim krizi durumu her ülkede nevi şahsına münhasır. Bu yüzden elimizdeki en iyi şey NET.


Climate Action Tracker'a göre iyi bir Net Sıfır hedefinin bütün sera gazlarına dair spesifik hedeflerinin olması, net sıfıra ülkenin kendı sınırları içerisinde ulaşması, ve bu hedefin yasa haline gelmesi gerekiyor.


Peki Net Sıfır nelere izin veriyor?


Öncelikle fosil yakıtlar ve insan aktivitelerinden kaynaklanan sera gazı salımını azalt hatta sıfırla. Sonra netle (offsetting). Yani sera gazı yakalama (karbon yakalama, kullanma ve depolama) yap. Bunun yolları ormancılık, sulak arazilerin restorasyonu ve karbon yakalama (ve dönüştürme) teknolojilerinin kullanılması (bu da çok pahalı ve tartışmalı bir iş bir ara konuşuruz) vb.


Şimdi işin can alıcı yerine gelelim. Netlemek. Muhasebesel bir hokus pokus. Salınım ve azaltımı toplamda değerlendirilen ama farklı cari hesaplara ait borç ve alacak hesabı gibi düşünün.


Bildiğiniz üzere 2006'da karbon marketi hayata geçti. Bu sayede zengin ülkeler maliyetlerin düşük olduğu coğrafyalarda karbon azaltıcı projeler yapmaya başladı. Bunlar Birleşmiş Milletler'in Temiz Kalkınma Mekanizması (Clean Development Mechanism) altında düzenleniyor.


Net sıfıra göre salınımı nerede azalttığınız farketmiyor. Ve azalttığınız karbon spesifik bir salınımınızla eşlenmiyor. Örneğin kömür fabrikasının olduğu yerde havayı kirleten bir şirket bambaşka bir bölgede 'çevre dostu' bir proje veya 'ağaçlandırma' ile net sıfır olacağını iddia edebiliyor. Mozambik'te çatı güneş enerji sistemlerinin fonlanması veya Vietnam'da akıllı tarım uygulamaları bunun içine girebiliyor.


Hatta siz bile karbon netleyebilirsiniz! Mesela Lufthansa'dan uçak bileti alırken ek bir ücret karşılığı bireysel karbon ayakizinizi sıfırlayabiliyorsunuz.


Tüm bunlar ne anlama geliyor. Ülkeler şirketler MBS gibi petrol çıkarmaya, fosil yakıtlarla beslenmeye devam edip buradan doğan karbon ayakizini netleyebilecek. Kirletmenin giderek artan bir maliyeti olacak ama parası neyse verip bunu yapmaya devam edebilecekler!


Net Sıfırın iyi ve kötü yanları neler?


İyi yanı, 2050'ye kadar mutlak sıfır hedefini çoktan kaçırdık diyor genel mutakabat. En hızlı adım için net sıfıra ihtiyacımız var. Bu sayede gelişmekte olan ülkelerde çevresel faydası olan yatırımlar yapılıyor.


Kötü yanı, nereden başlasam. Netleme projeleriyle ucuz alternatiflerin bulunması ve karbonun fiyatının bazı ülkelerde hala sıfır olması (Hindistan, Endonezya, Brezilya...) sera gazını direk azaltmak için atılacak adımları yavaşlatabilir. Karbon yakalama yapacağını umduğumuz ormanlar 2050'ye kadar küresel ısınmaya mahkum olabilir ve yangınlarla yok olabilir. Karbon yakalama teknolojileri için harcanan enerji, daha çok salınıma neden olabilir.


Bundan sonra ne olacak?


Net Sıfıra Yarış hareketine katılan ülkeler 12 ay içerisinde kısa ve uzun vadeli hedeflerini açıklayacak. Bu konuyu önümüzdeki aylarda daha çok konuşacağız gibi gözüküyor. Sizce Türkiye nasıl bir eylem planı hazırlayacak?